Eineltisáætlun

STEFNUYFIRLÝSING
Starfsfólk Vatnsendaskóla lýsir því yfir að hvorki einelti né annað ofbeldi verði liðið í skólanum og unnið verði að því að starfsmenn, nemendur og  foreldrar geri sér grein fyrir hvað einelti er. Leitað verður allra ráða til að fyrirbyggja einelti og ofbeldi og brugðist verður við þeim málum sem upp kunna að koma án tafar og í góðri samvinnu. Frá skólabyrjun verði nemendum markvisst kennd góð samskipti. Nemendur skulu hvattir til að taka afstöðu gegn einelti og ofbeldi í verki með því að bregðast við til hjálpar og láta vita.  Gera skal nemendum grein fyrir því að það að skilja útundan  og virða aðra ekki viðlits er jafnmikið einelti og að hæðast að eða berja. Þannig verður stuðlað að vellíðan allra í sameiginlegu átaki. Vatnsendaskóli skal vera öruggur og góður vinnustaður, þar sem starfið mótast af virðingu og umhyggju fyrir öllum.

SKILGREINING Á EINELTI
Einelti er endurtekið, andlegt eða líkamlegt ofbeldi og/eða félagsleg útskúfun sem hefur alvarlegar afleiðingar fyrir þolandann. Einelti á sér stað á milli tveggja einstaklinga eða einstaklings og hóps.

Einelti getur birst í mörgum myndum, það getur verið:
• Líkamlegt, t.d. barsmíðar, spörk og hrindingar.
• Munnlegt, t.d. uppnefni, niðrandi athugasemdir og endurtekin stríðni.
• Skriflegt, t.d. niðrandi tölvuskeyti, sms-skilaboð, krot og bréfasendingar.
• Óbeint. t.d. baktal, útskúfun eða útilokun úr félagahóp.
• Efnislegt, t.d. eigum barns stolið eða þær eyðilagðar.
• Andlegt, t.d. þegar barnið er þvingað til að gera eitthvað sem gengur gegn réttlætiskennd þess og sjálfsvirðingu.

FYRIRBYGGJANDI AÐGERÐIR

UMSJÓNARKENNARI
Umsjónarkennari gegnir lykilhlutverki, þó bera aðrir kennarar og starfsmenn sameiginlega ábyrgð á eftirfylgni og framkvæmd eineltisáætlunarinnar.
Bekkjareglur gegn einelti skulu ræddar í hverjum bekk að hausti til og útbúin veggspjöld með þeim af nemendum. Veggspjöldin skulu hanga uppi í bekkjarstofum og þannig er hægt að vísa í þær þegar þörf er á.
Fræðsla um einelti og forvarnir heyrir undir lífsleiknikennsluna, en skal þó ávallt höfð í huga við allt starf með nemendum.
Bekkjarfundir skulu haldnir hálfsmánaðarlega hið minnsta, í öllum bekkjum. Lengd og umræða fer eftir þroska, aldri og öðrum aðstæðum. Nemendur fá fræðslu um einelti, eðli eineltis, birtingarform þess og afleiðingar fyrir gerendur og þolendur. Auk þess eru samskipti og skólabragur viðfangsefni bekkjarfunda.
Brýna skal vel fyrir nemendum að láta umsjónarkennara vita ef grunur um einelti kemur upp, eða láta foreldra vita þannig að þeir geti haft samband við umsjónarkennara. Ræða þarf við nemendur að það að segja frá sé ekki það sama og að klaga. Nemendur þurfa ekki að óttast hefndir þar sem haldið er trúnaður við nemendur þegar þeir segja frá einelti.
Umsjónarkennarar skulu leggja árlega fyrir viðhorfskönnun um líðan nemenda á miðri haustönn. Unnið er markvisst með niðurstöðurnar.

STARFSFÓLK
Einelti þrífst vegna aðgerðarleysi fjöldans. Þess vegna þurfa allir að taka meðvitaða afstöðu gegn einelti. Efla þarf umburðarlyndi, virðingu og samkennd meðal barnanna.
Þar sem samræmi og samstarf einkennir starf þeirra sem vinna með börnunum á einelti erfitt uppdráttar. Ef ekki er tekið á málum strax er hætta á að eineltið breiðist út og fleiri og fleiri leggist á sveif með gerandanum.
Einelti á einnig erfitt uppdráttar þar sem jákvæður agi, festa, velvilji, hrós og væntumþykja einkennir stjórnunarhætti.

NEMENDUR
Stærsti hluti barna tekur ekki beinan þátt í einelti heldur stendur til hliðar og horfir á. Það eru einmitt þessi börn sem geta stöðvað einelti með því að taka afstöðu gegn því. Fórnarlömbunum finnst nefnilega þessi börn oft taka afstöðu gegn sér. Þó svo að áhorfandi að einelti eigi ekki sök á neinu í þessu sambandi er honum skylt að bregðast við sem heiðvirðum borgara án þess að þurfa að fara að leika einhverja hetju.

Nemendur geta tekið afstöðu gegn einelti með því að:
• Gagnrýna hegðun geranda.
• Hleypa þolendum inn í félagahópinn.
• Neita að taka þátt í einelti.
• Sýna vanþóknun sína á hvers kyns einelti án orða, með fasi, svipbrigðum og athöfnum.
• Kalla á hjálp frá fullorðnum.
• Biðja geranda að láta þolanda í friði.
• Hjálpa þolanda að forða sér úr aðstæðunum.
• Koma í veg fyrir samskipti á milli geranda og þolanda.
• Hvetja aðra nemendur til að taka afstöðu gegn hegðun gerandans.
• Fylgja þolanda til einhvers af starfsfólki skólans og hvetja hann til að segja frá eineltinu.

 
FLÓKIN SAMSKIPTI Í EINELTISMÁLUM

Einelti getur tekið á sig ýmsar myndir og til að uppræta það er nauðsynlegt að hafa skilning á flóknum samskiptum milli einstaklinga og þeim ólíku hlutverkum sem hver og einn gegnir. Til að einelti geti átt sér stað þarf þolanda og geranda, oft eru líka aðstoðarmenn og meðhjálparar. Helstu hlutverk sem geta komið fram í eineltismálum eru eftirfarandi:
Gerandi beitir líkamlegu og/eða andlegu ofbeldi gagnvart öðrum og oft ítrekað gagnvart sama aðilanum. Einelti getur falist í skemmdum eða þjófnaði á eigum viðkomandi (skólataska, föt, nesti, námsgögn og svo framvegis), uppnefnum, líkamsmeiðingum af einhverju tagi, félagslegri útilokun og fleiru. Börn sem eiga erfitt með að setja sig í spor annarra eru líklegri til að leggja aðra í einelti.
Aðstoðarmaður aðstoðar geranda í eineltinu og tekur beinan þátt í því, fylgir honum í einu og öllu. Hann leiðist út í ákveðna hegðun, ef til vill fyrir forvitni sakir eða vegna múgæsingar. Hann getur líka tekið þátt vegna ótta við geranda og/eða ósk um meiri vinsældir og styrk innan bekkjar. Aðstoðarmaður er oft á móti því sem er í gangi en tekur engu að síður þátt.
Meðhjálpari fylgist með úr fjarlægð, tekur ekki beinan þátt í athöfnum geranda og aðstoðarmanns en hvetur til athafna með látbragði, hlátri, aðdáun, líkamstjáningu og/eða orðum. Hann telur sig ekki bera ábyrgð á því sem er í gangi.
Áhorfandi fylgist með, kannar hvað er að gerast en vill ekki skipta sér af því. Hann kemur þolanda ekki til hjálpar.
Varnarmaður er sá sem kemur þolanda til hjálpar, ver hann og mótmælir eineltinu. Þannig getur hann lagt sjálfan sig í hættu gagnvart hópnum sem tekur þátt í eineltinu. Oft er enginn varnarmaður en ef hann er til staðar þá er það mikil aðstoð fyrir þolanda.
Þolandi er sá sem stríðni og einelti beinist að. Honum líður oftast illa og kvíðir því að fara  skólann. Allir geta orðið fyrir einelti. Hægt er að benda á eitt einkenni sem samnefnara fyrir þolendur eineltis: Þeir eru valdaminni en gerandinn.

AÐ ÞEKKJA EINELTI

ÞOLENDUR EINELTIS
Barn sem verður fyrir einelti líður yfirleitt mjög illa. Barnið er oft hrætt, einmana og með lítið sjálfstraust. Það kvíðir því að fara í skólann, er gjarnan spennt, óöruggt og verður jafnvel veikt án sýnilegra sjúkdómseinkenna. Langvarandi einelti getur leitt til alvarlegra vandamála eins og þunglyndis og neikvæðrar hegðunar. Þolendur eineltis skammast sín oft fyrir eineltið, kenna sjálfum sér um og segja því ekki frá eineltinu.

Það má skipta líklegum þolendum eineltis í tvo aðalhópa:
AÐGERÐALAUSIR / UNDIRGEFNIR ÞOLENDUR EINELTIS
• Þeir eru einmana, eiga fáa eða enga vini.
• Þeir eru líkamlega veikburða;  hafa t.d. ekki gaman af því að slást.
• Þeir eru viðkvæmir, hlédrægir og oft stutt í tárin.
• Þeir hafa neikvæða sjálfsmynd og telja sig heimska og misheppnaða.
• Þeir eru oft hræddir og eru á móti ofbeldi.
• Þeir vilja oft frekar umgangast fullorðna en jafnaldra sína.

ÖGRANDI ÞOLENDUR EINELTIS
• Þeir  geta verið skapstórir og reyna taka á móti ef á þá er ráðist en verður lítið ágengt.
• Þeir eru oft eirðarlausir, klunnalegir, óþroskaðir og þeir eru taldir erfiðir.
• Þeir leggja stundum sjálf veikburðari  nemendur í einelti.
• Framkoma þeirra fer stundum í taugarnar á öðrum.
 
 
HUGSANLEG HEGÐUNAREINKENNI HJÁ ÞOLANDA:
• Hann neitar að fara í skólann.
• Hann fer  krókaleiðir í og úr skólanum og helst ekki einn.
• Hann kemur iðulega of seint í skóla eða heim úr skóla.
• Depurð og kvíði einkenna hann.
• Námsáhugi minnkar og einkunnir lækka.
• Hann „týnir“ fötunum sínum, kemur heim með skemmdar bækur eða rifin föt og jafnvel skrámur sem hann getur ekki útskýrt.
• Hann leikur sér minna við önnur börn og vill ekki taka þátt í félagsstarfi í skólanum.
• Hann verður erfiður viðureignar og neitar að segja hvað amar að.

GERENDUR EINELTIS
Börn sem leggja önnur börn í einelti eru í ýmsum áhættuhópum. Gerendur í eineltismálum njóta gjarnan vinsælda bekkjarfélaga sinna sem dvínar með aldrinum. Þau auka líkur sínar á að verða kærð fyrir ofbeldisbrot eða fá fangelsisdóm. Þau eru líklegri til að eiga við geðrænan vanda að stríða og misnota vímuefni á fullorðinsárum.

HUGSANLEG EINKENNI GERANDA
• Hann hefur litla tilfinningu fyrir líðan annarra og á erfitt með að setja sig í spor annarra.
• Viðhorf hans til ofbeldis er jákvæðara en barna almennt
• Hann er skapbráður og hefur litla þolinmæði.
• Hann á erfitt með að fara eftir reglum og sýnir fullorðnum oft ágenga hegðun.
• Hann hefur ríka þörf til að ráðskast með aðra og notar gjarnan hótanir til að fá vilja sínum framgengt
• Hann er öruggur með sig og talar sig auðveldlega úr erfiðum aðstæðum.
• Hann virðist hafa gaman af að hæðast að öðrum, brjóta gegn rétti annarra, stjórna, meiða eða gera lítið úr öðrum börnum.
• Hann er árásargjarn, þrjóskur og setur sig almennt á móti öllum og öllu.

Hafa ber í huga að ofangreind upptalning er ekki tæmandi og að einkennin geta verið misjöfn hjá hverju barni fyrir sig.

FJÖLSKYLDAN
Foreldrar eru ekki síður mikilvægur hlekkur í baráttunni gegn einelti. Einelti er ekki einkamál skólans, það á sér oft stað fyrir utan skóla og út í samfélaginu. Það ættu allir að vera á varðbergi gagnvart einelti og meðvitaðir um áhrif þess á líðan og þroska barna, hvort sem börnin eru þolendur eða gerendur, þeirra börn eða börn annarra. Einelti og önnur ofbeldishegðun getur verið félagslega smitandi og því brýnt að allir bregðist við ef samskipti barnanna eru ekki með besta móti.

ALLIR FORELDRAR GETA HJÁLPAÐ MEÐ ÞVÍ AÐ:
• Ræða við börn sín um samskipti, kurteisi, samskiptavenjur, virðingu og hæfileikann til að setja sig í spor annarra.
• Vera góð fyrirmynd barna sinna í samskiptum við aðra.
• Fylgjast með líðan barnanna með því að hlusta á þau.
• Efla hjá þeim sjálfstraust, með því að ýta undir jákvæða eiginleika þeirra.
• Fylgjast með notkun barnanna á netinu og í símum, sérstaklega skriflegum skilaboðum.
• Bjóða öllum af sama kyni í afmæli og partý.
• Hvetja börnin til að vera saman í leikjum, ekki útiloka neinn og bjóða vinafáum börnum í hópinn.
• Stofna til vinahópa í bekkjum með því markmiði að kynnast öllum börnum bekkjarins.
• Hvetja þau til að segja frá ef einhver er lagður í einelti.
• Hafa strax samband við skólann ef grunur vaknar um einelti hvort sem það er gegn þeirra barni eða öðru.
• Vera í góðu sambandi við umsjónarkennara barnsins.
• Foreldrar ræða saman sín á milli

FORELDRAR ÞOLANDA GETA HJÁLPAÐ BARNINU SÍNU MEÐ ÞVÍ AÐ:
• Hafa strax samband við bekkjarkennarann og eftir eðli málsins skólastjórnendur eða námsráðgjafa.
• Gera barninu grein fyrir því að eineltið er ekki því að kenna.
• Styrkja sjálfsmynd barnsins með því að ýta undir jákvæða eiginleika þess.
• Varast að ofvernda barnið en fylgjast vel með hvað er að gerast í kringum það.
• Hjálpa barninu að komast í samband við börn á sama aldri t.d. í gegnum íþróttir eða aðrar tómstundir.
• Hjálpa barninu að byggja upp samband við annað barn úr bekknum t.d. með heimboðum.
• Vera meðvitaðir um að einelti og stríðni getur leitt til þess að barnið fari í sjálfsvörn og liggi enn betur við höggi en áður. Við slíka hegðun þurfa foreldrar að hjálpa barninu að kalla fram jákvæðar leiðir til samskipta.
• Gæta þess að barnið segi rétt frá og sleppi engu. Stundum eru þau í miklu uppnámi og eiga það til að ýkja það sem gerðist eða sleppa mikilvægum upplýsingum.
• Muna að hrósa því fyrir að takast á við vandann. Þolandi eineltis sýnir mikið hugrekki með því að mæta í skólann á hverjum degi.
• Varist að ræða um eineltið við aðra svo að barnið heyri, því það getur aukið kvíða þess, sérstaklega ef foreldrarnir eru örvæntingafullir og hafa litla trú á aðgerðum skólans.
• Leita aðstoðar fagfólks innan skóla eða utan ef líðan barnsins breytist ekki þó að eineltinu sé lokið.
• Vinna með skólanum að lausn málsins með jákvæðu hugarfari, benda á það sem betur mætti fara og það sem vel er unnið. Gæta sín á því að það sem sagt er heima um skóla, einstaka starfsmenn, aðra nemendur, skólastjórn og fleiri getur hæglega borist til eyrna barnsins sem mun þá væntanlega endurspegla skoðun foreldra sinna. Beina kvörtunum og aðfinnslum beint til skóla.
• Þegar eineltismál koma upp er ekki óalgengt að foreldrar hugsi um hvort þeir eigi að láta barnið skipta um skóla. Það verður auðvitað fyrst og síðast ákvörðun hverra foreldra fyrir sig. Best er hins vegar ef hægt er að stöðva eineltið innan viðkomandi skóla þannig að barnið geti verið áfram í sínum hverfisskóla. Það er rétt að benda á að til svona ráða hefur verið gripið og í sumum tilfellum hefur það gefið góða raun en í öðrum ekki. Það er því rétt að leita til sérfræðinga innan og eða utan skólakerfisins áður en slík ákvörðun er tekin.
• Ef aðgerðir skólans bera ekki árangur eða foreldrar eru ekki sáttir við vinnu skólans skulu leita til fræðsluyfirvalda.  Einnig er hægt að leita upplýsinga hjá Menntamálaráðuneytinu og á skrifstofu Heimilis og skóla.

FORELDRAR GERANDA GETA HJÁLPAÐ BARNI SÍNU MEÐ ÞVÍ AÐ:
• Hafa skal í huga að barnið mun sennilega reyna koma sökinni yfir á þolandann eða láta líta út sem hann eigi á einhvern hátt skilið að komið sé illa fram við hann.
• Gera þarf barninu grein fyrir því að foreldrar líti alvarlegum augum á eineltið og sætti sig ekki við slíka hegðun þó að þolandi hafi á einhvern hátt farið í taugarnar á gerandanum eða hann eigi eitthvað sökótt við þolanda.
• Ræða af hreinskilni við barnið um málið og láta það ítrekað vita af því að það er hegðun viðkomandi barns sem ekki er ásættanleg en ekki barnið sjálft.
• Að reiðast og skammast dugar skammt.  Það er árangursríkara að setjast niður og ræða málið. Skýra þarf út fyrir barninu að það er alveg ólíðandi að særa aðra, bæði líkamlega og andlega. Barnið þarf að skilja að ekki skal ráðast á minnimáttar, slíkt er ómannúðlegt.
• Að fá barnið til að setja sig í spor þolenda og ímynda sér hvernig þeim líður og efla þannig samkennd barnsins með öðrum.
• Eyða góðum tíma með barninu og fylgjast vel með hverjum það er mest með og hvað það gerir.
• Hrósa barninu þegar það stendur sig vel. Margir gerenda eru með lágt sjálfsmat.
• Styrkja sjálfsmynd barnsins með því að ýta undir jákvæða eiginleika þess.
• Láta væntumþykju sína í ljós bæði með orðum og látbragði.
• Ræða hvernig barnið geti bætt fyrir hegðun sína og hvernig hægt er að láta þolandanum líða betur í skólanum.
• Skoða eigin hegðun og hegðun annarra í fjölskyldunni.
• Skoða hvort að það sé eitthvað í umhverfi barnsins sem veldur hjá því vanlíðan.
• Það er mikilvægt að barnið viti að foreldrarnir eru í sambandi við kennarann og fylgjast með framgangi málsins. Ef vel gengur má ekki gleyma að hrósa barninu.
• Velta því fyrir sér að ótal rannsóknir benda til þess að ofbeldi í kvikmyndum og tölvuspilum hafi áhrif á árásarhneigð barna. Endurskoða reglur heimilisins með tilliti til þess. Hafa reglurnar fáar en skýrar.
• Leita aðstoðar fagfólks innan skóla eða utan ef hegðun barnsins breytist ekki.
• Vinna með skólanum að lausn málsins með jákvæðu hugarfari, benda á það sem betur má fara og hvað er vel unnið. Gæta sín á því að það sem sagt er heima um skóla, einstaka starfsmenn, aðra nemendur, skólastjórn og fleiri, getur hæglega borist til eyrna barnsins sem mun þá væntanlega endurspegla skoðun foreldra sinna. Beina kvörtunum og aðfinnslum beint til skóla.

 
VIÐBRAGÐSÁÆTLUN VATNSENDASKÓLA VIÐ EINELTI

1. FYRIRBYGGJANDI AÐGERÐIR
Umsjónarkennurum ber að vinna gegn einelti með fyrirbyggjandi aðgerðum, t.d. með því að hafa bekkjarfund að minnsta kosti tvisvar sinnum í mánuði og með því að fjalla sérstaklega um samskipti í lífsleiknitímum. Mjög mikilvægt er að nemendur ásamt umsjónarkennara búi til bekkjarreglur sem hanga uppi í öllum skólastofum.
Umsjónarkennari fræði nemendur um einelti og afleiðingar þess.
Umsjónarkennari fylgist með líðan nemenda sinna og breytingum í félagahópi. Umsjónarkennari leggi fyrir að minnsta kosti einu sinni á ári tengsla- og líðankannanir í bekknum sínum.

2. TILKYNNING UM EINELTI
Ef starfsfólk skólans, foreldrar eða nemendur verða varir við einelti meðal nemenda ber viðkomandi aðila að tilkynna það til umsjónarkennara.

3. KÖNNUN Á EINELTI
Þegar upplýsingar berast um ætlað einelti fer eftirfarandi vinna af stað:
• Umsjónarkennari aflar sér nánari upplýsinga um málið, t.d. með viðtölum við hugsanlegan þolanda, samnemendur, foreldra og starfsfólk.
• Umsjónarkennari sér um að fram fari skráning á hegðun og samskiptum þeirra nemenda sem í hlut eiga.
• Umsjónarkennari ákveður næstu skref eftir eðli málsins.

4. NIÐURSTÖÐUR Í KJÖLFAR KÖNNUNARFERILS
Ef umsjónarkennari metur í samráði við aðra starfsmenn skólans að ekki sé um einelti að ræða skal foreldrum tilkynnt það. Ef foreldrar eru ósáttir við þá niðurstöðu er þeim bent á að leita til Fræðsluskrifstofu Kópavogs.
Ef um staðfest einelti er að ræða hefur umsjónarkennari aðgang að námsráðgjafa skólans og/eða deildarstjóra til að styðja sig og aðstoða í þeirri vinnu sem fram fer við að uppræta eineltið. Mikilvægt að allir málsaðilar fái stuðning í gegnum ferlið.
Umsjónarkennari gerir öðrum kennurum málsaðila grein fyrir eineltinu.
Umsjónarkennari leitar aðstoðar meðal annarra starfsmanna skólans t.d. námsráðgjafa eftir því sem þörf þykir.
Umsjónarkennari gerir foreldrum viðkomandi aðila bæði þolanda og geranda / gerendum grein fyrir málinu.
Umsjónarkennari reynir að leysa málið með viðtölum við þolendur og gerendur.
Umsjónarkennari stýrir fræðslu í bekknum sínum um samskipti og einelti.
Góð eftirfylgni.
Allt ferlið er skráð í dagbók af umsjónarkennara og foreldrar eru einnig hvattir til að skrá hjá sér málsatvik.

Telji umsjónarkennari sig ekki geta leyst málið eða aðgerðir hans bera ekki árangur ber honum að vísa því til nemendaverndarráðs.
Nemendaverndarráð tekur tilvísun eineltismáls til umræðu á fundi. Þar er málið skoðað og fer það eftir eðli þess og vexti til hvaða aðgerða er gripið. Ákveðnum fulltrúum nemendaverndarráðs er falin umsjón áframhaldandi vinnu.
Nemendaverndarráð fylgist með framgangi málsins. Gangi ekki að uppræta eineltið er leitað til annarra sérfróðra aðila í stoðkerfi skólans, s.s. sálfræðings.

ANNAÐ
Ofbeldismál þar sem börn verða fyrir líkamlegum áverkum eða öðru ólöglegu athæfi í skólanum skulu alltaf tilkynnt viðkomandi foreldrum.  Jafnframt áskilur skólinn sér allan rétt til að grípa til viðeigandi aðgerða gagnvart gerendum í slíkum málum. Skólinn mun einnig tilkynna þau mál er geta varðað hegningarlög til viðkomandi yfirvalda, lögreglu og/eða barnaverndaryfirvalda.
Verði ágreiningur milli skóla og heimilis um meðferð mála sem ekki tekst að leysa getur hvor um sig vísað málinu til Fræðsluskrifstofu Kópavogs.